 |
 |
||||||||||||||||||||
 |
 |
 |
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
 |
|
 |
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||
|
|
| 1. Paleolit | lata ok. 450 000 - 8 500 p.n.e. | |
| 2. Mezolit | lata ok. 8 500 - 5 000 p.n.e. | |
| 3. Neolit | lata ok. 5 000 - 2 300 p.n.e. |
| Paleolit |  |  |
Najstarsze ślady pobytu istot praludzkich (pitecantropus) na ziemiach polskich pochodzą z okresu poprzedzającego zlodowacenie środkowopolskie (240 000-120 000 lat), z obszaru Dolnego Śląska. Są to znalezione na tym terenie prymitywne narzędzia kamienne i ślady ognisk świadczące o tym, że już wtedy znana była technika rozniecania ognia. Z okresu wcześniejszego (450 000 do 400 000 lat) znane są z terenu Polski tylko nieliczne pojedyncze narzędzia.
W schyłkowym okresie zlodowacenia środkowopolskiego nowe grupy ludzkie docierają do południowej Polski. Ślady ich pobytu odkryto w jaskiniach Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Z ludnością tą wiążą się znaleziska narzędzi kamiennych o znacznie bardziej zaawansowanej technice produkcji niż u ich poprzedników.
W czasie kolejnego ocieplenia klimatu poprzedzającego ostatnie zlodowacenie (interglacjał Riss-Würm 120 000-90 000 lat) docierają na teren Polski południowej grupy ludności (homo neandertalensis) reprezentujące kultury archeologiczne środkowego paleolitu. Do naszych czasów zachowały się po nich pozostałości obozowisk nawarstwiające się często na siebie. Świadczy to o ciągłości penetracji tych ziem. Pod koniec wspomnianego okresu wykształca się na tym terenie kultura prądnicka. Charakteryzuje ją dość szeroki asortyment narzędzi krzemiennych służących do obróbki skór i kości. Technika ich wykonywania związana jest z rozległym zespołem środkowego paleolitu tzw. mustierskim. W okresie tym wyraźne stają się kontakty z obszarami dzisiejszych Niemiec (kultura prądnicka) i ziem naddunajskich (kultura szarecka).
W okresie od około 68 000 lat do około 42 000 lat w skutek niesprzyjających warunków klimatycznych dochodzi do prawdopodobnego zaniku osadnictwa na naszych ziemiach. Następne ślady pobytu człowieka na tym obszarze pochodzą dopiero z okresu między 36 000 a 29 000 lat temu i związane są już z gatunkiem homo sapiens sapiens. Ekspansję człowieka współczesnego na ziemie polskie rozpoczyna pojawienie się kultury oryniackiej. Jej twórcy używają kościanych grotów oszczepów i zaawansowanych technologicznie narzędzi. wytwarzanych z tzw. wiórów, czyli prostokątnych odłupków krzemiennych uzyskiwanych ze specyficznie uformowanego rdzenia. Grupy ludzkie związane z kulturą oryniacką zamieszkiwały zarówno jaskinie, jak i obozowiska otwarte. W okolicach Radomia natrafiono na takie obozowisko złożone z kilku szałasów i palenisk. Obok wspomnianej kultury rozwija się również kultura jerzmanowicka. Wyróżnia ją stosowanie kamiennych grotów oszczepów kształtowanych w formie liścia i wykonywanych z wiórów. Jej twórcy zamieszkiwali przeważnie jaskinie i trudnili się głównie łowiectwem. Kultura jerzmanowicka zanika w Polsce około 20 000 lat temu, co związane jest zapewne z migracją jej ludności na wschód. Obok jerzmanowickiej górny paleolit reprezentowany jest w Polsce również przez kulturę szelecką. Rozwijała się ona w okresie między 35 000 a 30 000 lat temu na terenie Śląska i Małopolski.
Kolejne zlodowacenie powoduje w okresie od 19 do 13 tysiąclecia znaczne ograniczenie osadnictwa na naszych ziemiach. Dopiero pod koniec tego okresu pojawiają się z terenów Europy Zachodniej nowe grupy ludzi noszących cechy kultury magdaleńskiej. Charakteryzuje ją szeroki inwentarz wyrobów kościanych, w tym charakterystyczne groty oszczepów, zdobionych nierzadko motywami geometrycznymi. Kultura magdaleńska rozwija się na naszych ziemiach od około 13 do 10 tysiąclecia.
Wraz z cofaniem się lodowca i związanymi z tym zmianami klimatycznymi, począwszy od 12 tysiąclecia obszar Niżu Europejskiego zdominowany zostaje przez tzw. łowców reniferów otwierających okres paleolitu schyłkowego. Wiążą się z nimi dwa wielkie kręgi kulturowe charakteryzujące się występowaniem specyficznych ostrzy kamiennych: kultury ostrzy tylcowych oraz kultury ostrzy trzoneczkowatych. Jest to ludność trudniąca się łowiectwem typu traperskiego dostosowanego do strefy leśnej i tundry. W Polsce reprezentowane są one przede wszystkim przez lokalną grupę kultury Federmesser (krąg z ostrzami tylcowymi) i kulturę lyngbijską, ahrensburską i świderską pojawiającymi się około 9 tysiąclecia. Z okresem tym wiąże się rozpowszechnienie łuku oraz wyraźna specjalizacja w inwentarzach narzędzi kamiennych.
Prawdopodobnie podstawą egzystencji ludności środkowego paleolitu było zbieractwo uzupełniane w miarę postępującej specjalizacji w wyrobie narzędzi coraz częściej łowiectwem. W paleolicie środkowym i na początku górnego widoczne są już grupy wyspecjalizowane w łowach na niedźwiedzia jaskiniowego. W okresie górnego paleolitu pojawiają się łowcy mamutów. Obfitość zwierzyny powoduje, że w odróżnieniu od okresu poprzedniego ludzie mogą już zakładać długotrwałe obozowiska złożone z użytkowanych przez kilka lat obiektów mieszkalnych budowanych nierzadko z kości upolowanych zwierząt. Przypuszcza się, że zamieszkiwały je grupy złożone z 15 do 20 osób pozostających w strukturze rodowej opartej na matriarchacie. Zmiana następuje w okresie schyłkowym starszej epoki kamiennej. Zauważalny jest zanik form rodowych w organizacji społecznej na korzyść pojedynczej 4-6 osobowej rodziny. Wiąże się to zapewne z rozwojem łowiectwa typu traperskiego, wymagającego poruszania się na większych obszarach.
Człowiek środkowego paleolitu jest już istotą "religijną". Świadczą o tym pochówki neandertalczyków odkryte na terenie Francji i na Bliskim Wschodzie. W miarę rozwoju cywilizacyjnego system wierzeń ulega znacznej rozbudowie. Początkowo są to zapewne proste formy magiczne odnoszące się do sił przyrody. W dalszej kolejności, być może już w górnym paleolicie, dochodzi do formowana się systemów totemicznych i pierwszych deicznych, opartych na podłożu wegetacyjno - płodnościowym. Świadczą o tym charakterystyczne malowidła naskalne oraz figurki bóstw (?) żeńskich.
Mapa najważniejszych stanowisk paleolitycznych odkrytych na terenie Polski
| Mezolit | | |
Na przełomie 9 i 8 tysiąclecia, na ziemiach polskich dochodzi do wyraźnego polepszenia warunków klimatycznych przypominających obecne. Spowodowało to przesunięcie się strefy tundry i związanej z nią fauny na północ, co z kolei doprowadziło do migracji grup w tym kierunku ludności schyłkowopaleolitycznej. Na jej miejsce pojawiają się nowe formacje kulturowe związane z eksploatacją środowiska leśnego, przybyłe zapewne z północno-zachodniego obszaru Niżu Europejskiego. Są to niewielkie grupy ludzkie polujące zwłaszcza na dziki i jelenie, potrafiące już poruszać się po obszarach wodnych, łowić ryby i stosujące coraz bardziej rozwinięte technologicznie narzędzia, często złożone z kilku lub kilkunastu mniejszych form kamiennych. W stosunku do okresu minionego cechuje je silnie posunięta mikrolityzacja, czyli zmniejszenie form. Coraz większe zastosowanie znajduje jako surowiec róg i kość. Podobnie, jak poprzednio, ludność kultur mezolitycznych pod miejsca bytowania wykorzystuje piaszczyste wydmy i niższe terasy rzek.
Katalog kultur mezolitycznych otwiera kultura komornicka. Jej twórcami są grupy ludzkie wywodzące się zapewne z obszarów leżących nad Morzem Północnym i zachodnimi wybrzeżami Bałtyku. Nosi ona jeszcze znamiona silnej tradycji górnopaleolitycznej. Jej zanik przypada na 6 tysiąclecie.
Na przełomie 7 i 6 tysiąclecia dociera z obszaru dzisiejszej Litwy ludność kultury janisławickiej i rozpowszechnia się na terenie środkowo-wschodniej Polski. Z kulturą tą związane są znaleziska pierwszych pochówków, bogato wyposażonych w narzędzia krzemienne i kościane, ozdoby oraz surowiec krzemienny. Jej zanik następuje dopiero około 5 tysiąclecia, choć nie wyklucza się przeżywania niektórych jej grup jeszcze we wczesnym neolicie.
Obszar północno-zachodniej Polski znajduje się w strefie wpływów kulturowych z rejonów Skandynawii i północno-zachodniego wybrzeża Bałtyku. Wiąże się to z dotarciem do naszych ziem grup wyspecjalizowanych w łowiectwie morskim i rybołówstwie związanych z kulturą maglemoską. Pod jej wpływem rozwija się kultura chojnicko-pieńkowska.
W okresie późnego mezolitu na terenie Polski północno-wschodniej pojawiają się grupy łowiecko-zbierackie związane z kulturą kundajską, uformowaną na obszarze północno-wschodniego wybrzeża Bałtyku pod wpływem schyłkowopaleolitycznej kultury świderskiej. Z kulturą kundajską wiążą się znaleziska pochówków posypywanych ochrą (czerwonym barwnikiem uzyskiwanym z hematytu). Około 4 tysiąclecia w obrębie tej kultury pojawiają się pierwsze naczynia gliniane, co dało początek fazie tzw. mezolitu ceramicznego. Zazwyczaj jednak pojawienie się na ziemiach polskich naczyń lepionych z gliny wiąże się z następnym okresem w dziejach ludzkości - neolitem.
Mapa rozkładu przemysłów mezolitycznych na terenie Polski
| Neolit | | |
Neolit cechuje przede wszystkim zmiana podstaw gospodarczych. Jest to okres, w którym po raz pierwszy możemy zaobserwować w materiale archeologicznym dowody świadczące o uprawie zbóż i chowie zwierząt. Upowszechnia się również technologia wyrobu naczyń z wypalanej gliny. Narzędzia produkowane są nadal z kamienia, lecz ulegają one dodatkowej obróbce w postaci gładzenia i wiercenia (topory). Pojawiają się nowe formy w postaci siekier i narzędzi służących do sprzętu zbóż. Rozwijające się rolnictwo sprzyja powstawaniu długotrwałych osiedli o otwartej zabudowie. Obserwowalne jest również pojawienie się nowych rodzajów wytwórczości (np. tkactwa). Zmiana trybu życia i podstaw egzystencji znajduje swoje odbicie w kulturze duchowej. Zauważalny jest rozwój form związanych z kultem płodności odnoszącym się do żeńskich pierwiastków Ziemi. Towarzyszy temu kult zwierząt domowych (np. krowy). Widocznemu sprecyzowaniu ulegają poglądy związane z pośmiertną egzystencją człowieka, wyrażane w powszechnie już obserwowalnym obrządku pogrzebowym. Wszystkie te elementy na tyle daleko wyróżniają wspomnianą epokę od minionej, że procesy zachodzące w tym czasie doczekały się wspólnego określenia jako rewolucji neolitycznej.
Pierwsi rolnicy docierają na ziemie polskie około połowy 5 tysiąclecia z terenów naddunajskich. Są to przedstawiciele kultury ceramiki wstęgowej rytej. Ze względu na rolniczy charakter gospodarki jej twórców, osadnictwo koncentrowało się na urodzajnych glebach Małopolski, Śląska i Kujaw. Mamy już w tym czasie do czynienia z dużymi osadami składającymi się z długich (do 30 m dł. i 4-6 m szer.) domów budowanych na planie prostokąta lub trapezu, lokowanymi wzdłuż dolin rzecznych. Ludność kultury ceramiki wstęgowej rytej uprawiała pszenicę, jęczmień oraz żyto oraz hodowała bydło i świnie. Rzadziej spotykany jest chów kozy i owcy. Sporadycznie dietę uzupełniała dziczyzna. Wraz z upływem czasu obserwowalny jest rozwój tej kultury w kierunku północnym. Widoczne są jej skupiska w dolinach Wisły, Warty i Odry oraz na ziemi pyrzyckiej. Jej bezpośrednią kontynuacją jest kultura ceramiki wstęgowej kłutej.
Około połowy 4 tysiąclecia dociera do Polski z terenów Bałkan kolejna fala migracyjna związana z kręgiem kultury lendzielskiej. Jej osadnictwo koncentrowało się głównie we wschodniej Małopolsce. Ludność tej kultury zamieszkiwała duże osady złożone z trapezowatych domów i nierzadko owalnych ziemianek, położone w dolinach i na wysoczyznach. Wczesne fazy charakteryzują się występowaniem ceramiki zdobionej ornamentem malowanym, który w miarę upływu czasu zanika. Charakterystyczne jest również występowanie w inwentarzach tej kultury narzędzi wykonywanych z importowanego z obszaru dzisiejszej Słowacji i Węgier obsydianu (szkła wulkanicznego). Zmarłych chowano w pozycji skurczonej w pobliżu osad lub w ich obrębie, wyposażając w naczynia i narzędzia kamienne. Z kulturą lendzielską związane są pierwsze na ziemiach polskich wyroby z kutej miedzi (ozdoby w postaci zawieszek i tarczek).
W połowie 3 tysiąclecia nasilają się kontakty z obszarami zakarpackimi manifestujące się występowaniem importowanych wyrobów miedzianych - sztyletów, toporów i ozdób. W tym czasie pod wpływem kultury lendzielskiej wykształciła się kultura ceramiki promienistej (badeńska). W Polsce jej osadnictwo ograniczało się jedynie do okolic Krakowa i ziem lessowych Dolnego Śląska. Kultura ta zamyka cykl neolitycznych kultur o tradycji naddunajskiej.
W drugiej połowie 4 tysiąclecia rozprzestrzenia się w Europie Środkowej ludność kultury pucharów lejkowatych tworząc kilka grup terytorialnych. Ziemie polskie znalazły się w orbicie oddziaływania grupy wschodniej i południowej. Podstawy gospodarcze grupy wschodniej ludności kultury pucharów lejkowatych istotnie różnią się od kultur kręgu naddunajskiego. Wyraźnie widoczna jest tutaj przewaga chowu nad uprawą roli oraz rozwinięte łowiectwo i rybołówstwo. Osady lokowane są na glebach lekkich w pobliżu rzek. Składają się na nie naziemne budowle słupowe i ziemiankowe. Charakterystyczne dla kultury pucharów lejkowatych są potężne konstrukcje grobowe złożone z dużych głazów tzw. grobowce kujawskie. Wewnętrzna konstrukcja kamienna tych grobów, wzmacniana niekiedy skrzyniami drewnianymi, zawierała zazwyczaj męskie pochówki szkieletowe i przykrywana była nasypami ziemnymi o długości 60 -130 metrów. Zanik grupy wschodniej przypada na połowę 3 tysiąclecia. W grupie południowej kultury pucharów lejkowatych zaznacza się w porównaniu ze wschodnią znaczny wzrost roli uprawy zbóż i hodowli bydła. Mamy już w tym czasie do czynienia z orką za pomocą radła ciągnionego przez zaprzęg wołów. Osady zakładane są na wzniesieniach i wiąże się to z eksploatacją rolną terenów wysoczyznowych. Z kulturą pucharów lejkowatych związane są również kopalnie krzemienia (Krzemionki Opatowskie, Świeciechów) i wyspecjalizowane warsztaty produkcji narzędzi kamiennych.
W połowie 3 tysiąclecia pojawiają się na ziemiach polskich z obszaru dorzecza środkowej i dolnej Łaby nowe grupy ludzkie związane z kulturą amfor kulistych. Znana jest ona w głównej mierze z niewielkich cmentarzysk o kilku do kilkunastu grobach, przykrywanych niekiedy nasypem kurhanowym. Tylko w pojedynczych przypadkach natrafiono na osady tej kultury. Ludność kultury amfor kulistych prowadziła gospodarkę pasterską opartą głównie o chów bydła i konia leśnego. Musiała ona odgrywać szczególną rolę w kulturze duchowej, gdyż nierzadko spotykane są w tej kulturze pochówki krów. Z Mazowsza pochodzi najstarszy w Europie intencjonalny pochówek konia.
W połowie 3 tysiąclecia docierają do naszych ziem przedstawiciele nowego kręgu kulturowego kultury ceramiki sznurowej, która w tym okresie opanowuje Niż Europejski sięgając aż do Ukrainy. Charakterystyczne dla niej są naczynia zdobione odciskami sznura oraz tzw. topory bojowe wykonywane z kamienia i obrabiane techniką wygładzania. W miarę upływu czasu kultura ceramiki sznurowej ulega silnemu zróżnicowaniu lokalnemu tworząc poszczególne grupy kulturowe. Na terenie ziem polskich wykształciły się dwie podstawowe strefy związane z tą formacją kulturową: dorzecze środkowej i górnej Odry objęte tzw. grupą nadodrzańską oraz obszar Polski południowej z kilkoma grupami. Z wyjątkiem terenów na południu naszego kraju, ludność kultury ceramiki sznurowej zamieszkiwała małe osady i krótkotrwałe obozowiska. Wiązało się to z prowadzeniem przez twórców kultury ceramiki sznurowej nowego typu gospodarki, opartego na koczowniczym wypasie bydła. Szczególnie na południu widoczne są jednak elementy gospodarki rolniczej. W obrębie tej jednostki kulturowej widoczne jest zróżnicowanie w obrządku pogrzebowym wyrażające się w formach grobów (groby z obstawami kamiennymi, płaskie i kurhanowe, niszowe). Na podłożu kultury ceramiki sznurowej wykształcają się dwie kultury archeologiczne złocka i rzucewska.
W połowie 2 tysiąclecia pod wpływem kultury ceramiki sznurowej wykształci się nowa formacja kulturowa - kultura Chłopice Veselé będąca zwiastunem epoki brązu.
W końcu 3 tysiąclecia dociera do naszych terenów ludność kultury pucharów dzwonowatych. Wykształciła się ona na obszarze Półwyspu Pirenejskiego i w stosunkowo krótkim czasie objęła swoim zasięgiem Europę zachodnią i dużą część środkowej. W Europie przedstawiciele tej ludności byli poszukiwaczami miedzi rozprzestrzeniając technologię obróbki tego surowca za pomocą kucia. Charakterystyczny jest dla niej typ gospodarki koczowniczej i związany z tym przeważający brak stałych osad. W inwentarzu tej kultury licznie reprezentowane są elementy uzbrojenia (głównie łuk). Z terenów polskich kultura pucharów dzwonowatych znana jest przede wszystkim z cmentarzysk, na których chowano zmarłych w obrządku szkieletowym wyposażając ich w naczynia i broń.
Mapa rozkładu kultur neolitycznych na terenie Polski w okresie 5 000 - 3 500 lat p.n.e.
Mapa rozkładu kultur neolitycznych na terenie Polski w okresie 3 500 - 2 300 lat p.n.e.
